Prva narodno-oslobodilačka udarna brigada u okupiranoj Jugoslaviji formirana 21. decembra 1941. godine u Rudom. Danas je ovom gradiću veliki broj antifašista iz BiH, Srbije i Hrvatske obilježilo ovaj datum. Uz partizanske pjesme, zastave država regije i znamenja iz NOB-a cvijeće na spomenik Prvoj proletereskoj brigadi u Rudom položile su i delegacije brojnih Udruženja antifašista i boraca NOR-a iz BiH, ali i iz drugih bivših jugoslovenskih republika.
Organizator današnjeg obilježavanja bila je opština Rudo čiji je načelnik Dragoljub Bogdanović pozdravio sve učesnike na prigodnom programu u Domu kulture.
“Poštovani gosti, poštovani Ruđani imam posebnu čast da pozdravim naše drage goste, drage prijatelje koji su našli načina da dođu i da zajedno obilježimo 22. decembar dan kada je u Rudom na ovom mjestu formirana Prva proleterska brigada od četiri bataljona iz Srbije i dva bataljona iz Crne Gore odnosno dana kada je tek formirana brigada imala prvi borbeni zadatak”, kazao je Bogdanović.
U kratkom podsjećanju na ono što je dovelo do formiranja ove prve regularne jedinice NOV Jugoslavije je kazao da je to bila reakcija naroda nakon njemačke naredbe da se strijelja 100 ljudi za svakog ubijenog Nijemca, a 50 za svakog ranjenog, što nije bilo nigdje u Evropi, već samo kod nas, a potvrđeno je strijeljanjem nedužnog naroda u Kragujevcu i Kraljevu kao i neviđenih zločina snage „endehazije“ u Crnoj Gori i Hercegoviini. takvoj situaciji jedini izlaz u borbi je bio formiranje većih i organizovanih jedinica što se i desilo nakon pada „Užičke republike“ i povlačenja partizanskih snaga u istočnu Bosnu, kada je došlo do formiranja Prve proleterske brigade u Rudom a u martu 1942. i Druge proleterske u Čajniču.
Bodanović je dalje nastavio:
“Tada se nije gledalo ni na vjeru ni na naciju nego je bila samo bitna borba protiv okupatora. Brojno stanje Prve proleterske brigade je bilo 1200 vojnika i starješina. Komandant Koča Popović, Politički komesae Filip Kljajič Fićo. Prešla je više od 20 000 kilometara. U njenim redovima je bilo više od 22 000 boraca i imala je 7 500 poginulih što znači da je svaki treći poginuo. Važila je za elitnu jedinicu koja je izvršavala najteže zadatke. Po završetku Beogradske operacije i borbi na Sremskom frontu u maju, poslije pobjede nad fašizmom rasformirana je.”
U nastavku obraćanja on je upozorio da se u ovo vrijeme kada se pokušava pisati nova istorija i dehumanizovati čovjek i društvo i rehabilitovati nacizam i fašizam, ne smije stavljati znak jednakosti između okupatora i zločinca i onog ko je branio svoju zemlju i svoje ognjište.
“Nisam pobornik da se briše i na silu mijenja istorija, da se jedni spomenici ruše, a drugi naturaju. To je naše, naša istorija pa kakva god da nam je. Od toga ne možemo pobjeći uništavanjem. Postoji sud vremena, sud nauke pa neka sudi.”
U nastavku načelnik Blagojeviće je rekao da on i njegovi sugrađani čine napore za boljitak i obećao obnavljanje prvog spomenika i stavljanje u funkciju i predaju na korišćenje omladini škole u selu Gaočići, gdje je Brigada vodila prvu borbu. U nastavku se osvrnuo i na aktuelnu situaciju u Rudom:
“Mi smo mala opština koja se bori sa svim problemima koje sve manje opštine imaju, a to je otvaranje novih radnih mjesta, infrstruktura i migracije stanovništva. Ova opština ima snage da se sa problemima koji su nasleđeni, koji su zajednički i svakodnevni. Prema svima i svakom čovjeku pružamo ruku prijateljstva, saradnje i razumijevanja. Da se pohvalim – uspjeli smo da otvorimo obdanište koje nije postojalo kao i Centar za boravak starih. Otvorili smo novu fabriku i zaposlili 70 ljudi, počeli sa izgradnjom puta prema Mioču desnom stranom Lima kao i puta prema Ravancima. Obezbjeđujemo besplatne udžbenike djeci do devetog razreda, besplatan prevoz za đake. Dajemo đačke i studentske stipendije, subvencinišemo poljoprivredu, vodimo pozitivnu pronatalnu politiku, planiramo otvaranje novih radnih mjesta i pogona i nikad ne gledamo ko je koje nacije i tu nećemo stati. Eto to je naše malo Rudo”, zaključio je načelnik Dragoljub Bogdanović i pozvao sve prisutne da se osjećaju kao u svojoj kući.
Nakon toga u programu su nastupili članovi KUD-a „Prosvjeta“ iz Rudog recitalom partizanskih pjesama i folklora.
Na današnjem obilježavanju u Rudom su bili antifašisti iz Sarajeva, Beograda, Vukovara, Vogošće i mnogih drugih mjesta.
“Danas smo tu na obilježavanju godišnjice što je veoma bitan čin, s obzirom da je formiranje Prve proleterske brigade pokret koji je bio, kako to ovi danas vole da kažu, gerilskog karaktera prešao u jednu formalnu priču gdje se formirala vojska, zvanična Narodno oslobodilačka vojska Jugoslavije koja je stvaranjem ove brigade i stvarno krenula u oslobađanje Jugoslavije od fašizma”, kazao je Lazo Đokić, predsjednik Zajednice udruga Sremsko Vukovarske Županije iz Vukovara
Današnje obilježavanje se dešavalo na platou i u Domu kulture koji su sastavni dio Muzeja Prve proleterske kojim danas gazduje Boračka organizacija RS, koja okuplja borce Vojske Republike Srpske iz rata devedesetih.
Na današnju pozitivnu atmosferu iz Rudog sjenu baca i jedan paradoks koji se samo na ovim Balkanskim prostorima može vidjeti, a to je slika i bista vojskovođa čiji sljedbenici su bili zakleti ratni neprijatelji pod istim krovom. Naime partizanska postavka Titove sobe u kojoj je i njegova bista, preseljena je na sprat dok je prizemlje preuređeno u Spomen sobu srpskim borcima u kojoj je slika Draže Mihailovića, vođe četnika u Drugom svjetskom ratu.
Nekadašnja Ulica Prve proleterske u kojoj se i nalazi spomenik ovoj brigadi danas nosi ime Draže Mihailovića.
